Tc            تكنسيم

از واژه يوناني tekhnetos به معناي «مصنوعي»

تكنسيم نخستين عنصري است كه به صورت مصنوعي ساخته شد. اين عنصر نقره اي- خاكستري، راديواكتيو، واسطه و فلزي است، نخستين بار در سال 1937 توسط اميليوسگره (1989-1905) و كارلوپييره از راه بمباران موليبدن با دوترون ها (هسته‌هاي اتم‌هاي دوتريم) ساخته شد. اين دو دانشمند براي اين كار از يك سيكلوترون استفاده كردند و نام عنصر جديد را «ماساريم» نهادند، اما «تكنسيم» مناسب‌تر به نظر مي رسيد. سيكلوترون را ارنست لورنس اختراع كرد. اين وسيله به جاي شيوه خطي با شيوه چرخه‌اي كار مي‌كند. لورنس روي توليد ذراتي كه انرژي كافي براي برقراري واكنش هاي شيميايي داشته باشند كار مي كرد. شتاب دهنده هاي خطي به ولتاژ بالايي نياز داشتند و بيش از حد دراز بودند؛ لورنس ذرات را در يك مسير مارپيچ شتاب داد، اين مسير مارپيچ در دو نيمه رسانا قرار داشت كه در يك فضاي هواگيري شده بين قطب هاي يك آهن رباي الكتريكي نصب شده بودن. تكنسيم از محصولات شكافت هسته اي اورانيم بوده و در ستارگان نيز شناسايي شده است. از Tc⁹⁹ به عنوان ردياب پرتو درماني استفاده مي شود.

Te                تلوريم

از واژه لاتين tellus به معناي «زمين»

تلوريم عنصر فلزي سفيد- نقره اي با خواص مشابه با عناصر سلنيم و گوگرد مي باشد. در كاني هايي به نام تلوريد، در سيلوانيت يافت مي شود. عنصري شكننده است كه مي‌توان استحكام و سختي آن را با افزودن مقدار كمي سرب بهبود بخشيد و از اين محصول براي ساختن لوله و روكش كابل استفاده كرد. اين عنصر در سال 1782 به دست شيمي دان اتريشي، فرانتس مولر (1825-1740)، كشف شد. وي براي تأييد شدن كشف خود نمونه اي از اين عنصر را براي شيمي دان آلماني، مارتين كلاپروت فرستاد. از تلوريم در وسايل نيمه رسانا و به عنوان كاتاليزگر براي شكست گرمايي اجزاي نفت خام استفاده مي‌شود. در برخي فولادها براي افزايش حالت پذيري آن ها به كار مي رود. از تركيب هاي تلوريم به عنوان پودر رنگ‌هاي شيشه اي آبي-قهوه اي استفاده مي شود.

Tb           تربيم

از نام معدن سنگي نزديك شهر ايتربي واقع در سوئد

تربيم يكي از چهار عنصري است كه به نام معدن سنگي نزديك شهر ايتريبي در سوئد نام گذاري شده‌اند، آن سه تاي ديگر عبارتند از اربيم، ايتربيم و ايتريم (كه لانتانيد نمي‌باشد). اين نام گذاري ها به اين خاطر بود كه كاني هاي اين معدن عناصر نام برده را شامل مي شوند. تربيم به همراه اربيم در سال 1843 توسط شيمي دان سوئدي، كارل موساندر، كشف شد. وي اين عنصر را به صورت يك ناخالصي در ايتريا (اكسيد ايتريم) شناسايي كرده بود. در واقع كسي نتوانسته بود تا اواخر قرن بيستم به نمونه خالص اين عنصر دست يابد. اين عنصر نرم، چكش خوار، سفيد- نقره ايف واسطه، فلزي و خاكي كمياب از سري لانتانيدها است. آن قدر نرم است كه با چاقو برده مي شود. در مقياس تجاري از كاني‌هايي چون منازيت، گادولينيت و آپاتيت گرفته مي شود. «فلز تربيم» اصطلاحي است كه براي توصيف عناصر گوناگون سري لانتانيدها شامل اروپيم، گادولينيم و خود تربيم به كار مي‌رود، زيرا هر يك از آن ها خواص فيزيكي و شيميايي بسيار مشابهي از خود نشان مي دهند.

Tl                تاليم

از واژه يوناني thallos به معناي «تير سبز» كه به طيف عنصر اشاره مي كند.

تاليم فلزي نرم به رنگ سفيد مايل به آبي مي‌باشد. بسيار سمي است و از تركيب سولفيد تاليم به عنوان آفت كش استفاده مي‌شود، زيرا بي رنگ و بي بو است و حشرات آن را مي‌خورند. در سال 1861 به صورت جداگانه توسط فيزيك دان انگليسي، ويليام كروكس و شيمي دان فرانسوي، كلودلامي (1878-1820) كشف شد. براي شناسايي تاليم از طيف نمايي استفاده شد و يك خط سبز در طيف آن به چشم مي خورد كه اين عنصر از آن ريشه مي‌گيرد. در مقياس تجاري به صورت محصول جانبي تصفيه كاني‌هاي سرب و روي به دست مي آيد. برخي از تركيب‌هاي آن در توليد عينك‌هاي طبي و شيشه‌هاي ضد پرتو فرو سرخ مورد استفاده قرار مي گيرند. همچنين در دستگاه هاي شناسايي پرتو فروسرخ و اجزاي الكترونيكي به كار مي رود.

Th                توريم

از تور (Thor)، خداي رعد در اسكانديناوي

توريم يك عنصر خاكي كمياب راديواكتيو از سري اكتينيدها مي باشد. ظاهري سفيد- نقره اي دارد. در سال 1828 توسط شيمي دان سوئدي، جونز برسليوس، كشف شد. منبع اصلي آن كاني مونازيت است كه در مقياس گسترده اي در شن و ماسه كنار ساحل يافت مي شود. كاني توريت يكي ديگر از منابع آن مي باشد. اكسيد توريم يا توريا پودري سفيد رنگ است كه در توري چراغ ها، كه با گرم شدن از خود نور ساطع مي كنند، به كار مي رود. «سري توريم» مجموعه اي عناصر راديواكتيو است كه با توريم -232 شروع و به سرب -208 ختم مي شود. توريم به عنوان منبعي از نيروي هسته اي با اورانيم تبديل مي‌شود، زيرا اين عنصر بلافاصله دچار شكافت هسته اي مي شود. توريم يكي از سه عنصر شكافت پذيري است كه شكافت هسته آن ها به صورت مذكور مي‌باشد، آن دو عنصر ديگر عبارتند از اورانيم و پلوتونيم. همچنين از اين عنصر در آلياژهاي خاص و در پرتونگاري استفاده مي شود.

Tm               توليم

از تول (Thule) كه بنا بر گفته جغرافي دانان باستان شمالي ترين نقطه جهان محسوب مي شده است.

توليم يك عنصر خاكي كمياب از سري لانتانيدها مي‌باشد. اين عنصر نقره اي- خاكستري، نرم، چكش خوار و حالت پذير است. با اكسيژن و هالوژن ها واكنش مي‌دهد. كمياب ترين عنصر خاكي كمياب است و به مقادير اندك در كاني گادولينيت و كاني هاي نادر مشابه با آن يافت مي شود.

اين عنصر در سال 1879 توسط شيمي دان سوئدي، پركلوه، كشف شد. ايزوتوپ توليم -170 به عنوان منبع الكترون در دستگاه هاي اشعه ايكس قابل حمل استفاده مي‌شود. اين ايزوتوپ با در معرض تشعشعات قرار دادن توليم -169 در رآكتورهاي هسته‌اي ساخته مي‌شود. شمش هاي Tm¹⁶⁹ زماني كه مورد استفاده نباشند در محفظه هاي سربي نگهداري مي شوند. توليم هنگام از دست دادن الكترون، عنصري «داغ» توصيف مي شود و هر چند ماه يك بار به خاطر از دست دادن خاصيت پرتوزايي عوض مي‌شود. از اين عنصر در لامپ هاي قوسي نيز استفاده مي‌شود.

Sn                قلع

واژه اي از انگليسي قديمي

بشر از دوران باستان با قلع آشنايي داشته و آن را به كار مي‌برده است. اين عنصر فلزي چكش خوار به رنگ سفيد- نقره اي مي‌باشد. قلع كه از اجزاي سازنده آلياژهاي برنز و پيوتر مي باشد. در صنايع نخستين نقش مهمي را بازي مي‌كرده. اما در سال هاي اخير در توليد قوطي ها و ظروف ديگر به كار رفته است كه در واقع پوشش نازكي روي ورقه هاي آهن يا فولاد است كه از آن ها در برابر خوردگي حفاظت مي كند. يكي از منابع آن كاني استانيت است كه مس و آهن را نيز در بر مي گيرد. منبع اصلي آن كاني كاسيتريت (دي اكسيد قلع SnO₂) مي‌باشد. قلع در دماهاي مختلف در سه حالت آلوتروپي ظاهر مي‌شود. علاوه بر حالت آشناي فلزي نقره اي آن، در دماي بالاتر از (F ° 8/321) C °161 به حالت شكننده و زير دماي (F °8/55) C °2/13 به شكل پودري خاكستري رنگ است.

مي‌توان قلع را به تنهايي به كار برد يا به صورت آلياژ با سرب براي ساختن فويل (كاغذ آلومينيم) استفاده كرد. قلع گاهي اوقات يك اسم عام است، مثلاً فويل (tinfoil) را مي توان از آلومينيم ساخت يا مثلاً روكش قلعي سقف معمولاً از ورق آهن آجدار گالوانيزه ساخته مي شود. از كلريد قلع (II) به عنوان احيا كننده شيميايي و براي روكش كاري قلعي با استفاده از الكتروليز استفاده مي شود. كلريد قلع (IV) در كوره ذوب شده و روي شيشه قرار مي گيرد تا يك پوشش رساناي الكتريكي به وجود آورد. اكسيد قلع (پودر سياه) و دي اكسيد قلع (پودر سفيد) در فرايندهاي شيميايي گوناگون براي توليد سراميك و لوازم آرايشي به كار مي‌روند.

             تيتانيم

از نام خانواده اي از خدايان در اساطير يونان به نام تيتان ها

تيتانيم عنصر واسطه فلزي ، جلادار، سبك وزن و به رنگ خاكستري- نقره اي است. اين عنصر بسيار در برابر خوردگي و تيره شدن مقاوم است و به اين دليل قدر ارزشمندي در تهيه آلياژهاي فولاد و ديگر آلياژهاي تخصصي مي‌باشد كه استحكام را همراه با وزن كم و نقطه ذوب بالا در بر مي گيرند. اين آلياژها در قطعات هواپيما، فضاپيما و موشك به كار مي روند، زيرا در مجاورت با گرماي ناشي از احتراق به خوبي عمل مي كنند. اين عنصر نسبتاً فراوان است و در كاني هاي نظير ايلمنيت و روتيل يافت مي شود. در سال 1791 توسط كاني شناس انگليسي، ويليام گريگور (1817-1761)، كشف شد و فلزي جديد و «عجيب غريب» در نظر گرفته مي‌شد. گريگور نام اين عنصر را «منانشينيت» نهاد، اما سرانجام نام تيتانيم توسط شيمي دان آلماني مارتين كلاپروت در سال 1795 براي اين عنصر انتخاب شد.

اكسيد تيتانيم پودري سفيد تا خاكستري است كه به عنوان پودر رنگ در رنگ ها، لوازم آرايشي، كاغذ و لعاب هاي شيشه اي به كار مي رود. حالت بلوري آن «تيتينيا» نام دارد و سنگي نيمه قيمتي محسوب مي‌شود. تيتانيم تقريباً با تمام عناصر فلزي، به غير از مس و آلومينيمف آلياژ مي دهد، در نتيجه مي توان انواع گوناگون آلياژهاي آن را ساخت. كاربردهاي تخصصي تر اين آلياژها در پزشكي متجلي مي شود. از استخوان هاي بر پايه تيتانيم در جاهايي كه استخوان فرد بيمار فراتر از قدرت ترميمي طبيعي بدن وي آسيب ديده يا ضعيف شده باشد استفاده مي شود. ورق هاي تيتانيم براي پر كردن حفره هاي جمجمه بسيار كاربرد دارند. همچنين استفاده از مفاصل گوي و حفره تيتانيم براي باسن و شانه ها و نيز سوزن‌هاي تيتانيم بسيار متداول است.

W       تنگستن

از واژه سوئدي tung sten به معناي «سنگ سنگين»

تنگستن يك عنصر واسطه فلزي سخت اما چكش خوار و به رنگ سفيد مايل به خاكستري مي باشد. اين عنصر كه تركيبي از سختي و نقطه ذوب بالا است براي توليد آلياژهاي مورد استفاده در قطعاتي كه نياز به نقطه ذوب بالا يا استحكام زياد و معمولاً هر دو اين خواص دارند بسيار مطلوب مي باشد. تنگستن در سال 1781 توسط شيمي دان سوئدي، كارل ويليام شئل، كشف شد. وي نام اين عنصر را ولفرام (wolfram) نهاد و به همين خاطر است كه نشانه شيميايي آن W مي باشد. اگرچه نمونه خالص آن در سال 1783 توسط دو كاني شناس اسپانيايي به نام هاي دون ژوئان و دون فائوستو دلوبر (1833-1755) به دست آمد. منابع اصلي آن كاني هاي ولفراميت، هوبرتيت و شيليت مي باشد.

تنگستن در بين عناصر فلزي بالاترين نقطه ذوب را داراست و تنها در دماهاي فوق العاده بالا اكسيد مي‌شود. از سولفيد تنگستن به عنوان روغن استفاده مي شود. فولادهاي تنگستن از آهن به اضافه تنگستن، كروم و كربن ساخته مي شوند. تنگستن، فولاد را سخت تر، قابل انعطاف تر و ديرگدازتر مي‌سازد. از كربيد تنگستن در ابزارهاي برش با سرعت بالا همچون سرمته هاي سنگ تراشي استفاده مي‌شود. افروزه لامپ هاي تنگستني از جنس تنگستن مي باشد كه با جريان الكتريكي گرم و نهايتاً ملتهب مي شود. نمك هاي تنگستن در صنايع چرم سازي و در توليد رنگ به كار گرفته مي شوند. سر مته هاي دندان پزشكي، از جنس كربيد تنگستن مي باشد. سر اين مته ها با سرعت بسيار بالا مي چرخد تا ترميم دندان هاي بيمار راحت تر و كم دردتر باشد.

U                اورانيم

از نام سياره اورانوس، اورانيم و اورانوس تقريباً هم زمان با هم كشف شدند.

اورانيم يك عنصر واسطه، خاكي كمياب و راديواكتيو از سري اكتينيدها است. اين عنصر سخت اما چكش خوار و حالت پذير است و جلاي سفيد – نقره اي دارد. اصطلاح «فرااورانيم» براي توصيف عناصري به كار مي رود كه عدد اتمي آن ها از اورانيم بيشتر است، يعني از نپتونيم (93) به بعد، اورانيم براي توليد مصنوعي عناصر بالاتر از خود به كار مي رود و به همين خاطر سنگين ترين عنصري است كه در طبيعت يافت مي شود. اين عنصر را مارتين كلاپروت، شيمي دان آلماني، در سال 1789 كشف كرد. در حقيقت كلاپروت اكسيداورانيم را كشف كرده بود تا اينكه در سال 1841 شيمي دان فرانسوي، اوژن پليگو (1890-1811)، به نمونه خالص آن دست يافت.

اورانيم فراوان ترين عنصر راديواكتيو است كه در كاني هاي مختلف از جمله پيچبلند، توربرنيت، اوتنيت و كرنونيت يافت مي شود. اورانيم -238 تقريباً در برگيرنده تمام اورانيم طبيعي است، اين ايزوتوپ با نيمه عمري بيش از 5/4 ميليارد سال پايدارترين ايزوتوپ اورانيم است. «سري اورانيم» مجموعه عناصري است كه با فروپاشي راديواكتيو اورانيم به وجود مي آيند و به سرب ختم مي شوند.

ايزوتوپ كمياب اورانيم -235 (نيمه عمر 713 ميليون سال) يك از سه عنصر شكافت پذير است، آن دوتاي ديگر عبارتند از پلوتونيم و توريم؛ يعني اينكه اين ايزوتوپ يك واكنش زنجيره اي نوتروني را شكل خواهد داد. از آن همراه با پلوتونيم، كه به صورت مصنوعي از اورانيم -238 ساخته مي شود، در بمب هاي اتمي و رآكتورهاي هسته اي استفاده مي شود. اورانيم ضعيف شده مقدار كاهش يافته اورانيم -235 مي باشد در سر گلوله هاي ضد زرهي به كار مي رود، گرچه امروزه احتمال خطرناك بودن آن نگراني هايي را به وجود آورده است. از هر دو ايزوتوپ اورانيم در قدمت گذاري زمين شناختي استفاده مي شود، اين شيوه را قدمت گذاري «اورانيم، توريم- سرب» مي نامند. با دانستن نيمه عمر اورانيم مي‌توان قدمت يك كاني را با اندازه گيري نسبت اورانيمي كه به توريم و سپس به سرب فروپاشي كرده محاسبه كرد. تركيب هاي اورانيم سمي هستند.

V                                 واناديم

از واناديس، لقب فريا (Freya)، الهه اسكانديناويايي عشق و زيبايي

واناديم يك عنصر واسطه فلزي سفيد- نقره اي رنگ مي باشد. اين عنصر سمي است. واناديم در سال 1801 توسط كاني شناس اسپانيايي، آندرس دل ريو (1849-1764)، كشف شد. وي نام «اريترونيم» را براي آن برگزيد، اما به خاطر شك و ترديد برخي دانشمندان هم عصرش ادعاي خود مبني بر كشف يك عنصر جديد را پس گرفت. نيلس سفستروم (1845-1787) در سال 1831 دوباره آن را كشف و با نام واناديم به همگان معرفي كرد. اين عنصر در سنگ هاي آذرين و رسوبي به وفور يافت مي شود. در مقياس تجاري به صورت فرآورده جانبي كاني هاي آهن، اورانيم و سرب (وانادينيت) به دست مي آيد. در آلياژهاي فولاد استفاده مي شود و قدرت كشش پذيري و مقاومت گرمايي بيشتري را فراهم مي آورد. تركيب پنتااكسيد واناديم كاربردهاي شيميايي صنعتي فراواني دارد.

Xe           زنون

از واژه يوناني xenos به معناي غريبه

زنون عنصري نافلز، بي رنگ، بي بو و يك گاز نجيب است. اگر دقيق شويم مي بينيم كه زنون عنصري بي اثر نيست، زيرا با فلوئور تركيب هايي را شكل مي دهد. اين عنصر فوق العاده كمياب است و در واقع فقط يك بيست و ميليونيم حجم هوا را به خود اختصاص داده است. در مقياس تجاري از تقطير جزء به جزء هواي مايع به دست مي آيد. زنون در سال 1898 توسط شيمي دانان اسكاتلندي، سرويليام رمزي و موريس تراورس، كشف شد. در لامپ ها، ليزرها و لامپ هاي قوسي كاربرد دارد. در فلاش هاي سرعت بالاي عكاسي نيز به كار مي رود. نوسان الكتريكي با تحريك الكتريكي اتم هاي زنون تابش خيره كننده روشني را به وجود مي آورد. علاوه بر اينها در لامپ هاي چشمك زن، لامپ هاي باكتري كش و اتاقك‌هاي حباب به كار مي رود.

Yb                ايتربيم

از نام شهر ايتربي در سوئد

ايتربيم يك عنصر واسطه خاكي كمياب از سري لانتانيدها مي باشد. فلزي نقره اي رنگ، نرم، چكش خوار و حالت پذير است. ايتربيم يكي از چهار عنصري است كه به نام شهر ايتربي نام گذاري شده است؛ در اين شهر معدن سنگي وجود دارد كه كاني هاي حاوي اين عناصر از آن استخراج مي‌شوند. آن سه عنصر ديگر عبارتند از اربيم، تربيم و ايتريم. تصور مي شد كه ايتربيم در سال 1878 توسط شيمي دان سوئدي، ژان دو مارينياك، كشف شده باشد، اما حقيقت اين است كه وي به آلياژي از لوتسيم و ايتربيم دست يافته بود. اين واقعيت در سال 1907 توسط شيمي دان فرانسوي، ژرژ اوربين، آشكار شد. وي در ابتدا نام «نئوايتربيم» (ايتربيم جديد) را براي اين عنصر به كار برد. منبع اصلي تجاري آن كاني منازيت مي‌باشد. ايتربيم در توليد فولادهاي ويژه آلياژهاي خاص و سراميك ها به كار مي رود.

Y            ايتريم

از نام شهر ايتربي در سوئد

ايتريم يكي از چهار عنصري است كه به نام شهر ايتربي سوئد نام گذاري شده است. معدني در شهر ايتربي وجود دارد كه كاني هاي حاوي اين عناصر از آن استخراج مي‌شوند. آن سه عنصر ديگر عبارتند از اربيم، تربيم و ايتربيم. برخلاف سه عنصر ديگر در سري لانتانيدها از عناصر خاكي كمياب قرار ندارد، گرچه با لانتانيدها در يك گروه واسطه قرار دارد و گهگاهي به مجموع آنها «فلزهاي ايتريم» گفته مي‌شود. در ابتدا يك عنصر خاكي كمياب تلقي مي شد، اما بعدها مشخص شد كه داراي پنج لايه الكتروني است، نه شش تا. ايتريم عنصر واسطه، فلزي و نقره فام است كه در سال 1794 توسط شيمي دان فنلاندي، يوهان گادولين، كشف شد. شيمي دان آلماني، فردريش ولر (1882-1800)، در سال 1828 به نمونه خالص آن دست يافت. منابع تجاري اصلي آن كاني هاي منازيت، بستنازيت و گادولينيت مي‌باشند.

اكسيد ايتريم يا ايتريا (باايتربيا، اكسيد ايتربيم، اشتباه نشود) در توري هاي التهابي چراغ ها به كار مي رود. ايتريم در آلياژهاي فولاد مقاومت در برابر خوردگي را افزايش مي دهد. كاربرد ديگر آن در فسفرهاي لامپ تصوير تلويزيون و مانيتور مي باشد. برخي ليزرها و سراميك هاي ابر رسانا نيز حاوي ايتريم هستند. فضاپيماي آپولو 11 در مأموريت فضايي خود در سال 1969 مقداري نمونه سنگ از ماه به زمين آورد كه مشخص شد حاوي ايتريم مي باشد. ايتريم -90 يك ايزوتوپ راديواكتيو است كه كاربرد پزشكي جالبي دارد. سوزن هاي داراي اين ايزوتوپ به وسيله تشعشع دقيقاً عصب هاي انتقال دهنده درد را در نخاع از بين مي برند، اين روش بسيار بهتر است از روش سنتي استفاده از چاقوي جراحي براي پاره كردن اعصاب انتقال دهنده درد.

Zn            روي

روي (zinc)، از واژه آلماني zint به معناي زائده يا دندانه، از آنجا كه اغلب در كوره ظاهري دندانه دار و ناهموار دارد.

روي يك عنصر واسطه فلزي به رنگ نقره اي مايل به آبي مي‌باشد. در حالت خالص سخت و شكننده است، اما سختي مضاعفي را براي عناصر فلزي ديگر كه با آن آلياژ شده اند فراهم مي آورد. كاربرد آن به عصر مفرغ برمي گردد كه در آن دوران به صورت آلياژ با مس، يعني آلياژ برنج، استفاده مي‌شد. در سال 1746 توسط شيمي دان آلماني، آندرئاس زيگسيمونت مارك گراف (1782-1709) به صورت عنصري مجزا و جديد كشف شد. نخستين توصيفات شناخته شده از روي به نوشته هاي كيمياگر سوئدي، پاراسلوس (1541-1493) بر مي گردد. آلياژهاي ديگر آن عبارتند از نقره آلماني، مفرغ توپ و مفرغ فسفر. آلياژهاي روي كاربردهاي گوناگوني دارند. از روي در سطح گسترده اي براي گالوانيزه كردن آهن و فولاد استفاده مي شود، اين عمل با الكتروليز صورت مي گيرد و فلزات مذكور را در برابر خوردگي محافظت مي كند. منابع تجاري اصلي روي كاني هاي اسفالريت، اسميت زونيت و كالامين مي‌باشند.

كالامي پودر صورتي رنگي است كه از اكسيد روي و اكسيد آهن تشكيل شده و در لوسيون ها و پمادها براي التيام كهير و ديگر ناراحتي هاي پوستي به كار مي رود. كلريد روي تركيب سمي، دانه دانه و سفيدرنگي است كه به عنوان ماده نگهدارنده، ماده اي براي موميايي كردن، روغن لحيم كاري، قابض و ماده ضدعفوني كننده استفاده مي شود. سولفات روي تركيبي است كه در فرايند گالوانيزه كردن به كار مي‌رود. كاربردهاي ديگر آن به عنوان ماده نگهدارنده و ماده تثبيت كننده رنگ مي باشد. اكسيد روي پودري است كه به صورت پودر رنگ سفيد براي رنگ ها، لوازم آرايشي، شيشه و جوهرها استفاده مي‌شود. پماد روي كه داراي مصارف پزشكي مي باشد نيز اكسيد روي را در تركيب با وازلين و پارافين در بر مي گيرد. سولفيد روي جامد سفيد- زرد رنگي است كه در تصفيه روي و توليد رنگ هاي درخشان به كار مي رود.

زيركونيم

از واژه آلماني zircon و واژه فارسي زرگون، به معناي طلايي

زيركونيم يك عنصر واسطه فلزي است. اين عنصر جلادار، به رنگ سفيد مايل به خاكستري و فوق‌العاده در برابر خوردگي مقاوم است. كاني زيركونيا (اكسيد زيركونيم) در سال 1789 توسط شيمي دان آلماني، مارتين كلاپروت، كشف شد. جونز برسليوس سوئدي بالاخره موفق شد كه در سال 1844 به نمونه خالص اين عنصر دست يابد. سنگ نيمه قيميت زرگون، سيليكات زيركونيم با مقادير متغير ناخالصي مي‌باشد كه مجموعه اي از رنگ ها شامل رنگ هاي سبز، آبي، خاكستري و قهوه اي مايل به قرمز را به وجود مي آورد. زيركالوي آلياژي از زيركونيم همراه با كروم، نيكل و قلع مي‌باشد. از زيركونيم در رآكتورهاي هسته اي و دستگاه هاي صنايع شيميايي به عنوان پوشش محافظ استفاده مي‌شود. پودر اكسيد زيركونيم به صورت پودر رنگ سفيد، كاتاليزگر، ماده نسوز و ماده صيقل دهنده كاربرد دارد.

Uun           110 (آناننيليم)

Uuu           111 (آنانانيم)

آناننيليم و آنانانيم نام هاي موقتي هستند كه از سوي انجمن بين المللي شيمي محض و كاربردي (آيوپاك) به ترتيب براي عناصر 110 و 111 در نظر گرفته شده اند. هر دو اين عناصر مصنوعي و فرا اكتينيد بوده و هيچ يك در طبيعت يافت نمي‌شوند. طبق خواص شيميايي عنصر 110 با عناصر نيكل، پالاديم و پلاتين در يك گروه واسطه قرار دارد. مس، نقره و طلا نيز عناصر هم گروه با عنصر 111 مي‌باشند. اين دو عنصر در عرض كمتر از يك ثانيه دچار فروپاشي راديواكتيو شد و با آزاد كردن ذرات زير اتمي به عناصر سبك تري تبديل مي شوند. اين فرايند به صورت دو مرحله اي رخ مي‌دهد و به اين خاطر عناصر فرا اكتينيد پايين تر از عناصر 110 و 111 در طي اين فروپاشي به وجود مي آيند. هيچ يك از اين دو عنصر به آن مقدار توليد نشده اند كه بتوان چيزي درباره ماهيت فيزيكي آن ها به دست آورد.

Uub           112 (آنانبيم)

Uuq           114 (آنانكواديم)

آنانبيم و آنانكواديم نام هاي موقتي هستند كه از سوي انجمن بين المللي شيمي محض و كاربردي (آيوپاك) به ترتيب براي عناصر 112 و 114 در نظر گرفته شده اند. هر و اين عناصر مصنوعي و فرااكتينيد بوده و هيچ يك در طبيعت يافت نمي شوند. طبق خواص شيميايي عنصر 112 با عناصر روي، كادميم و جيوه در يك گروه واسطه قرار دارد، در حالي كه عنصر 114 در انتهاي گروهي از عناصر فلزي و شبه فلزي (گروه 4) جاي گرفته است. اين دو عنصر در كمتر از يك ثانيه دچار فروپاشي راديواكتيو شده و در اين فرايند ذرات زير اتمي از خود ساطع و به عناصر سبك تري تبديل مي شوند. اين فرايند به صورت دو مرحله اي رخ مي‌دهد و به اين خاطر عناصر فرااكتينيد پايين تر از عناصر 112 و 114 در طي اين فروپاشي به وجود مي آيند. عنصر شماره فرد 113 هنوز كشف نشده و دانشمندان در حال كار روي توليد مصنوعي عنصر 117 هستند تا اين عنصر با فروپاشي عناصر 113 و 115 را به وجود آورد.

Uuh           116 (آنانهگزيم)

Uuo           118 (آنانوكتيم)

آنانهگزيم و آنانوكتيم نام هاي موقتي هستند كه از سوي انجمن بين المللي شيمي محض و كاربردي (آيوپاك) به ترتيب براي عناصر 116 و 118 در نظر گرفته شده اند.هر دو اين عناصر مصنوعي و فرا اكتينيد بوده و هيچ كدام در طبيعت يافت نمي شوند. از نظر خواص شيميايي عنصر 116 زير شبه فلزها و نافلزها قرار مي گيرد (گروه 6) در حالي كه عنصر 118 زير گازهاي نجيب جاي گرفته ، با تمام اين اوصاف چيزي درباره خواص فيزيكي آن ها در دست نيست. هر دو اين عناصر در عرض كمتر از يك ثانيه دچار فروپاشي راديواكتيو شده و با ساطع كردن ذرات زير اتمي به عناصر سبك تري تبديل مي‌شوند. اين فرايند به صورت دو مرحله اي رخ مي‌دهد و به اين ترتيب عناصر فرا اكتينيد پايين تر از عناصر 116 و 118، به استثناي عناصر شماره فرد 113، 115 و 117، به وجود مي آيند. دانشمندان هنوز در تلاش براي توليد مصنوعي عنصر 117 هستند تا با فروپاشي به عناصر 113 و 115 تبديل شود.

خواص عناصر

در جدول تناوبي، از چپ به راست، عناصر از فلز به نافلز تغيير پيدا مي‌كنند . در گروه ها، از بالا به پايين تغيير تدريجي در خواص عناصر به چشم مي‌خورد. گروه ها در جدول تناوبي شماره گذاري شده‌اند. اما برخي از آن ها نام مخصوص خود را دارند: گروه I فلزهاي قليايي و گروه II فلزهاي قليايي خاكي مي‌باشند، در وسط حدول از دوره 4، گروه ها شامل عناصر واسطه هستند، گروه VII هالوژن ها و گروه O[1]، يعني ستون آخر، گازهاي نجيب مي‌باشند. عناصر سمت راست بالاي جدول تناوبي نافلز هستند. عناصري كه بين فلزها و نافلزها قرار مي‌گيرند شبه فلز نام دارند. عناصر هر چه به سمت راست يا چپ جدول نزديك تر مي‌شوند، فعال تر مي‌شوند، البته به جز عناصر گروه O يا همان گازهاي نجيب. به يان ترتيب فعالترين عناصر در گروه I هستند، عناصر گروه II كمتر فعالند و عناصر واسطه نيز فعاليت كمتري نسبت به عناصر گروه هاي مذكور دارند. فعال ترين نافلزها هالوژن ها هستند كه در گروه آخر جدول، گروه VII، قبل از گازهاي غيرفعال نجيب قرار دارند. عناصر هر گروه خواص مشتركي دارند كه آن ها را در يكي از دسته هاي زير قرار مي‌دهند:

واژه نامه

سري اكتينيدها Actinide Series

تمام عناصر خاكي كمياب مشابه با اكتينيم با اعداد اتمي 89 (خود اكتينيم) تا 103.

فلز قليايي خاكي Alkaline-Earth Metal

فلزات گروه II كه همگي دو ظرفيتي بوده و در واكنش با آب هيدروكسيدهاي بازي به وجود مي آورند.

فلز قليايي Alkali Metal

فلزات گروه I كه همگي يك ظرفيتي بوده و در واكنش با آب هيدروكسيدهاي بازي به وجود مي آورند.

آلوتروپ Allotrope

شكل هاي گوناگون فيزيكي يك عنصر، همچون ازن و اكسيژن يا الماس و گرافيت.

آلياژ Alloy

عناصر فلزي كه به صورت فيزيكي با هم تركيب شده باشند، نه به صورت شيميايي.

پرتوزايي آلفا، بتا و گاما Alpha,Beta and Gamma Radiation

سه نوع پرتوزايي كه از هسته اتم هاي راديواكتيو ساطع مي شود.

بي شكل Amorphous

فاقد شكل يا ساختار بلورين قابل تشخيص.

توليد مصنوعي Synthesis

توليد ماده اي به دست دانشمندان تحت شرايط آزمايشگاهي.

الكتروليز Electrolysis

استخراج عنصر از تركيب با استفاده از جريان الكتريسيته. از الكتروليز براي به دست آوردن عناصر يا پوشش دادن (آب كاري كردن) مواد با عنصري خاص استفاده مي شود.

الكترون Electron

بخشي از اتم كه در لايه هاي پيرامون هسته وجود دارد. جرم آن 2000 بار كمتر از جرم پروتون و نوترون است. داراي بار منفي مي باشد كه اين بار منفي بار مثبت پروتون را خنثي مي كند.

الكترونگاتيو/ الكتروپوزيتيو Electronegative/Electropositive

اين خاصيت كه آيا عنصري زودتر يا ديرتر از هيدروژن الكترون از دست مي دهد و آيا عناصر يا تركيبات ديگر را اكسيد مي كند يا كاهش مي دهد تعيين كننده الكترونگاتيو يا الكتروپوزيتيو بودن آن عنصر است.

لايه الكتروني Electron Shell

الكترون ها با سرعت بالا در لايه هايي دور هسته اتم گردش مي كنند. تعداد لايه ها به تعداد الكترون‌هاي اتم بستگي دارد. لايه ها بسته به فاصله شان از هسته، تعداد الكترون هاي متفاوتي را در بر مي گيرند.

آب كاري Electroplating

پوشش دادن سطح جسمي با لايه نازكي از يك عنصر طي فرايند الكتروليز.

عنصر Element

ماده اي كه نمي توان آن را با روش هاي شيميايي به مواد ساده تري تجزيه كرد. هر عنصري اتم هاي دقيقاً يكساني را شامل مي شود.

تقطير جزء به جزء Fractional Distillation

جداسازي اجزاي يك ماده با حرارت دادن تا اينكه هر جزئي در دماي متفاوتي به جوش بيايد.

نقطه انجماد Fusing Point

وقتي مايعي سرد مي شود ذرات آن انرژي خود را از دست مي دهند تا به دمايي برسند كه در آن به شكل ثابتي در آيند. دمايي كه در آن مايعي به جامد تبديل مي شود نقطه انجماد نام دارد.

نيمه عمر Half Life

زمان مورد نياز براي فروپاشي نف اتم هاي يك عنصر راديواكتيو. طول نيمه عمر اتم هاي باقي مانده با نيمه عمر اتم هاي فروپاشي كرده برابر است.

هالوژن Halogen

عناصر گروه VII. هالوژن به معناي «نمك ساز» مي‌باشد، زيرا تمام هالوژن ها فوق العاده فعالند.

آب دار Hydrous

شامل مولكول هاي آب.

يون Ion

اتم هاي ناقص يك عنصر كه براي رسيدن به لايه آخر هشت الكتروني، تعدادي الكترون گرفته اند يا از دست داده اند. آن هايي كه الكترون از دست داده اند داراي بار مثبت و آن هايي كه الكترون گرفته اند داراي بار منفي مي باشند.

تبادل يوني Ion Exchange

جايگزيني يون ها (اتم ها)ي يك عنصر با عنصر ديگر در يك تركيب به منظور رسيدن به عنصر مورد نظر.

ايزوتوپ Isotope

صورتي از يك عنصر با عدد اتمي و خواص شيميايي يكسان، اما با جرم اتمي و خواص فيزيكي متفاوت، به خاطر تعداد نوترون هاي متفاوت در هسته.

سري لانتانيدها Lanthanide Series

تمام عناصر خاكي كمياب مشابه با عنصر لانتانيم با اعداد اتمي 57 (خود لانتانيم) تا 71 .

جرم اتمي Mass Number

مجموع نوترون ها و پروتون هاي هسته يك اتم.

نقطه ذوب Melting Point

زماني كه جامدي را حرارت مي دهيم ذرات آن داراي انرژي مي شوند تا اينكه از حالت ثابت خود رها شوند. نقطه ذوب يعني دمايي كه جامدي ذوب شده و به مايع تبديل مي شود.

فلز Metal

عنصري كه گرما و جريان الكتريسيته را به خوبي منتقل مي كند. يك فلز مي تواند به صورت فيزيكي با فلزات ديگر تركيب شده و آلياژهايي را شكل دهد.

شبه فلز Metalloid

عنصري كه خواص آن هم به فلزات شباهت دارد هم به نافلزات.

سختي مو Mohs Scale

از نام فريدريش مو (1879-1806) گستره سختي در كاني ها از سخت ترين آن ها (الماس) با درجه 10 تا نرم ترين آن ها (تالك[1]) با درجه 1. هر كاني مي تواند كاني هاي با درجه پايين تر را خراش دهد.

مولكول Molecule

مي‌توان پيوندهايي را بين اتم هاي يك عنصر يا اتم هاي عناصر گوناگون شكل داد، اتم هايي كه به اين صورت به يكديگر متصل مي شوند مولكول نام دارند. مثلاً كوچك ترين ذره آب مولكولي است شامل دو اتم هيدروژن و يك اتم اكسيژن.

فلز آزاد Native or Free Metal

هر عنصر فلزي كه در حالت خالص در طبيعت يافت شود.

نوترون Neutron

ذره بدون باري كه در هسته اتم هاي تمام عناصر وجود دارد.

جاذب نوترون Neutron Absorber

ماده اي كه نوترون هاي آزاد شده طي واكنش هاي هسته اي را جذب مي كند.

گازهاي نجيب Noble Gases

عناصر گازي گروه O، زماني تصور مي شد كاملاً بي اثرند. اما امروزه مشخص شده كه با برخي هالوژن‌ها واكنش مي دهند.

نافلز Non-Metal

عنصري كه فاقد خواص فلزات باشد.

هسته Nucleus

مركز اتم كه از نوترون ها و پروتون ها تشكيل شده است. هسته بخش كوچكي از كل اتم را اشغال كرده است. از آنجا كه پروتون ها داراي بار مثبت و نوترون هاي خنثي هستند، بار كلي هسته مثبت مي باشد.

كاني Ore

سنگ معدني كه يك عنصر مورد نظر در آن يافت مي شود.

اكسيد شدن Oxidation

هرگاه ماده اي در يك واكنش اكسيژن بگيرد با هيدروژن از دست بدهد مي گوييم اكسيد شده است.

شتاب دهنده ذرات Particle Accelerator

وسيله اي كه براي شتاب بخشيدن به حركت ذرات اتمي طراحي شده تا از اين راه بمباران ذره اي را ممكن سازد.

زنگار Patina

لايه اي سطحي كه معمولاً از اكسيدها و تركيب هاي بازي ديگر تشكيل مي شود.

پروتون Proton

پروتون ها در هسته اتمي تمام عناصر قرار دارند و داراي بار مثبت مي باشند. تعداد پروتون هاي هسته يك اتم، عدد اتمي آن عنصر محسوب مي شود.

راديواكتيو Radioactive

ماده اي كه قادر به گسيل پرتوزايي آلفا، بتا يا گاما از هسته اتم هايش باشد.

فروپاشي راديواكتيو Radioactive Decay

فرايندي كه در آن يك عنصر راديواكتيو به عنصر ديگري تبديل مي شود.

جرم اتمي نسبي Relative Atimic Mass

جرم اتمي يك عنصر از راه مقايسه با جرم اتمي كربن كه 12 مي باشد و به عنوان «معيار» انتخاب شده محاسبه مي شود. كربن 12 بار از هيدروژن سنگين تر است، پس جرم اتمي نسبي هيدروژن 1 مي باشد، اكسيژن 16 بار سنگين تر از هيدروژن است و جرم اتمي نسبي آن 16 مي باشد.

عنصر خاكي كمياب Rare- Earth Element

عناصر متعلق به سري لانتانيدها يا اكتينيدها كه در طبيعت به مقادير ناچيز يافت مي شوند.

طيف نمايي Spectroscopy

شناسايي يك عنصر با سنجش توزيع و شدت نوارهاي رنگي موجود در طيف هاي آن.

ذره زير اتمي Subatomic Particle

ذره اي كه كوچك تر از اتم باشد مانند پروتون ها و نوترون ها.

تصعيد Sublimation

فرايندي كه در آن يك جامد با حرارت دادن به گاز تبديل مي شود. بدون آنكه ابتدا ذوب و به مايع تبديل شود.

عنصر واسطه Transition Element

عنصر فلزي كه لايه هاي الكتروني دروني آن كامل نشده باشد. نتيجه ظرفيت هاي متغير چنين عنصري در تركيب با عناصر ديگر است.

عناصر فرا اورانيم Transuranic Elements

عناصري كه عدد اتمي آن ها از اورانيم بيشتر باشد.

ظرفيت Valency

تعداد الكترون هاي لايه آخر (لايه ظرفيت) اتم تعيين كننده ظرفيت عنصر مي باشد. توانايي يك عنصر براي تركيب شدن با اتم هاي هيدروژن اين اتم ها فقط يك الكترون دارند. برخي عناصر فاقد ظرفيتند، در حالي كه برخي ديگر ظرفيت هاي متغيري دارند.